ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳದಂತಹ ಮಹತ್ವದ ಜೈನ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ದೆಹಲಿ ಸುಲ್ತಾನರು ಹಳೇಬೀಡನ್ನು ಧ್ವಂಸ ಮಾಡಿದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಏಕೆ ನಾಶಪಡಿಸಲಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇವಲ ಧಾರ್ಮಿಕ ಭಾವನೆಯಲ್ಲ, ಅದು ಇತಿಹಾಸ, ರಾಜಕೀಯ ತಂತ್ರ, ಆರ್ಥಿಕ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಷಯ. ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ, ಹಳೇಬೀಡು ಮತ್ತು ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳ ಎರಡರ ಸ್ವಭಾವವೇ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿತ್ತು. ಹಳೇಬೀಡು ಹೊಯ್ಸಳರ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿದ್ದು, ಅದೊಂದು ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸೈನಿಕ ಶಕ್ತಿಯ ಕೇಂದ್ರ. ಅರಮನೆಗಳು, ಸಂಪತ್ತು, ರಾಜಚಿಹ್ನೆಗಳು, ಶಿಲ್ಪಸಂಪತ್ತು ಎಲ್ಲವೂ ಅಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ್ದವು. ಇಂತಹ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ಧ್ವಂಸ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಶತ್ರು ರಾಜವಂಶದ ಮಾನಸಿಕ ಮತ್ತು ಸೈನಿಕ ಬಲವನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಬಹುದು ಎಂಬ ಉದ್ದೇಶ ದಾಳಿಕೋರರಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳ ಒಂದು ರಾಜಧಾನಿಯಲ್ಲ, ಅದು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ತೀರ್ಥಕ್ಷೇತ್ರ. ಅಲ್ಲಿ ಸೈನಿಕ ತಾಣವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ, ರಾಜಕೀಯ ಆಡಳಿತವೂ ಕೇಂದ್ರಿತವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗಾಗಿ ದಾಳಿ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ತಕ್ಷಣದ ರಾಜಕೀಯ ಲಾಭ ಸಿಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಕಡಿಮೆ ಇತ್ತು.
ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣ ಭೌಗೋಳಿಕ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಾತ್ಮಕ ಅಂಶ. ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳವು ಕಲ್ಲು ಬೆಟ್ಟಗಳ ನಡುವೆ ಇರುವ ಪ್ರದೇಶ. ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು, ಸೇನೆಯನ್ನು ಸಾಗಿಸುವುದು ಸುಲಭವಿರಲಿಲ್ಲ. ದೆಹಲಿ ಸುಲ್ತಾನರ ದಾಳಿಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವೇಗ, ಸಂಪತ್ತು ಲೂಟಿ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತದ ಸಂಕೇತಗಳ ಧ್ವಂಸಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿದ್ದವು. ದೂರದ, ಸೈನಿಕ ಮಹತ್ವ ಕಡಿಮೆ ಇರುವ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಸೇನೆಯನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯುವುದು, ಕಾಲ ಮತ್ತು ಸಂಪನ್ಮೂಲ ವ್ಯಯವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ದಾಳಿಕೋರರು ಯಾವಾಗಲೂ ಲಾಭ-ನಷ್ಟದ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಮುಂದೆ ಸಾಗಿರುವ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಸಾಕಷ್ಟಿವೆ.
ಮತ್ತೊಂದು ಮುಖ್ಯ ಅಂಶ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಹಿಷ್ಣುತೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ರಾಜಕೀಯ ಒಪ್ಪಂದಗಳು. ದೆಹಲಿ ಸುಲ್ತಾನರು ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಧೋರಣೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಕೆಲವು ಸುಲ್ತಾನರು ಕಠಿಣ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಿಲುವು ಹೊಂದಿದ್ದರೆ, ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಸ್ಥಳೀಯ ಧರ್ಮಗಳು, ಮಠಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ಸಮುದಾಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಮನ್ವಯ ಸಾಧಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳ ಜೈನರ ಪ್ರಮುಖ ತೀರ್ಥಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದ್ದು, ಜೈನ ಸಮುದಾಯ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾಗಿತ್ತು. ಅವರನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿರೋಧಿಸುವುದರಿಂದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಆರ್ಥಿಕ ನಷ್ಟ ಸಂಭವಿಸಬಹುದು ಎಂಬ ಅರಿವು ದಾಳಿಕೋರರಿಗೆ ಇದ್ದಿರಬಹುದು. ಹೀಗಾಗಿ, ಧ್ವಂಸಕ್ಕಿಂತ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ ಅಥವಾ ಸಹವಾಸದ ನೀತಿ ಅನುಸರಿಸಿದ ಸಾಧ್ಯತೆ ಹೆಚ್ಚು.
“ಹಲವು ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಿಂದ ಕಾಣುವ ಗೊಮ್ಮಟೇಶ್ವರ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಏಕೆ ಇಗ್ನೋರ್ ಮಾಡಿದರು?” ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯೂ ಬಹಳ ಕುತೂಹಲಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಇತಿಹಾಸದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ನೋಡಿದರೆ, ದಾಳಿಕೋರರಿಗೆ ಆ ಮೂರ್ತಿಯ ಧಾರ್ಮಿಕ ಅರ್ಥ ಅಥವಾ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಹತ್ವ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿರಬೇಕೆಂದೇನಿಲ್ಲ. ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಶಿಲ್ಪವಾಗಿರಬಹುದು, ಆದರೆ ಅದರ ಹಿಂದೆ ಇರುವ ತತ್ವ, ಅಹಿಂಸೆ, ತ್ಯಾಗ, ದೀಕ್ಷೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಅವರು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ, ಆ ಮೂರ್ತಿಯು ಯಾವುದೇ ಸೈನಿಕ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಚಿಹ್ನೆಯಲ್ಲ. ಅದು ರಾಜನ ಪ್ರತಿಮೆ ಅಲ್ಲ, ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿ ದೇವತೆ ಅಲ್ಲ. ಹೀಗಾಗಿ ಅದನ್ನು ಧ್ವಂಸ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂದೇಶ ನೀಡುವ ಅಗತ್ಯವೂ ಇರಲಿಲ್ಲ.
ಇದಲ್ಲದೆ, ಸ್ಥಳೀಯ ಜನಸಮುದಾಯದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯ ಭಯವೂ ಒಂದು ಕಾರಣವಾಗಿರಬಹುದು. ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳದ ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಜೈನರು, ಸ್ಥಳೀಯ ಕೃಷಿಕರು ಮತ್ತು ಇತರ ಸಮುದಾಯಗಳು ಶಾಂತ ಜೀವನ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರು. ದೊಡ್ಡ ಮಟ್ಟದ ಧ್ವಂಸ ಕಾರ್ಯ ನಡೆದರೆ ಸ್ಥಳೀಯ ವಿರೋಧ, ಬಂಡಾಯ ಅಥವಾ ನಿರಂತರ ಅಶಾಂತಿ ಉಂಟಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇತ್ತು. ಆಡಳಿತವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವ ಹಂತದಲ್ಲಿದ್ದ ದೆಹಲಿ ಸುಲ್ತಾನರಿಗೆ ಇದು ಅಪಾಯಕಾರಿ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ, “ಹಾನಿ ಮಾಡದೇ ಬಿಟ್ಟರೆ ಸಮಸ್ಯೆಯೇ ಇಲ್ಲ” ಎಂಬ ತಂತ್ರವನ್ನು ಅವರು ಅನುಸರಿಸಿದ್ದಿರಬಹುದು.
ಆರ್ಥಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ನೋಡಬೇಕಾದ ಅಂಶವಿದೆ. ಹಳೇಬೀಡುಂತಹ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಅಪಾರ ಸಂಪತ್ತು, ಚಿನ್ನ, ರತ್ನ, ಮೌಲ್ಯಯುತ ವಸ್ತುಗಳು ಇದ್ದವು. ದಾಳಿಕೋರರಿಗೆ ಲೂಟಿ ಮಾಡುವ ಅವಕಾಶ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳ ಒಂದು ತೀರ್ಥಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದ್ದು, ಅಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟೊಂದು ಲೂಟಿ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾದ ಸಂಪತ್ತು ಇರಲಿಲ್ಲ. ದೊಡ್ಡ ಶಿಲ್ಪವನ್ನು ಒಡೆದುಹಾಕುವುದರಿಂದ ಹಣಕಾಸಿನ ಲಾಭ ಏನೂ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ದಾಳಿಗಳು ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಾರಣಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಆರ್ಥಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ನಡೆದಿರುವುದನ್ನು ನಾವು ನೋಡಬಹುದು.
ಮತ್ತೊಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಂಶ ಕಾಲಘಟ್ಟದ ರಾಜಕೀಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ. ಹಳೇಬೀಡು ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ನಡೆದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೊಯ್ಸಳರು ದೆಹಲಿ ಸುಲ್ತಾನರಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಎದುರಾಳಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಹೀಗಾಗಿ ಅವರ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ಧ್ವಂಸ ಮಾಡುವುದು ಒಂದು ಪ್ರತೀಕಾತ್ಮಕ ವಿಜಯವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳ ಯಾವ ರಾಜವಂಶದ ರಾಜಧಾನಿಯೂ ಅಲ್ಲ. ಅದು ಒಂದು ನಿರಂತರ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಕೇಂದ್ರ. ರಾಜಕೀಯ ಶತ್ರುವನ್ನು ಅವಮಾನಿಸುವ ಉದ್ದೇಶ ಅಲ್ಲಿ ಸಾಧಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ.
ಕೊನೆಗೆ, ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಕೇವಲ “ಧ್ವಂಸ ಮಾಡಿದರು” ಅಥವಾ “ಮಾಡಲಿಲ್ಲ” ಎಂಬ ಸರಳ ರೇಖೆಯಲ್ಲಿ ನೋಡಬಾರದು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸ್ಥಳ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಘಟನೆ ಅದರದೇ ಆದ ಸಂದರ್ಭ, ಲೆಕ್ಕಾಚಾರ ಮತ್ತು ತಂತ್ರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳ ಉಳಿದಿದ್ದು ಕೇವಲ ದಯೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಅದು ಭೌಗೋಳಿಕ, ರಾಜಕೀಯ, ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಅಂಶಗಳ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ ಪರಿಣಾಮ. ಗೊಮ್ಮಟೇಶ್ವರನ ಮೂರ್ತಿ ಇಂದು ನಮ್ಮ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿರುವುದು, ಅಹಿಂಸೆಯ ತತ್ವದಂತೆ, ಶಕ್ತಿಗಿಂತ ಸ್ಥೈರ್ಯ, ಧ್ವಂಸಕ್ಕಿಂತ ನಿರಂತರತೆ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಮೌನ ಸಾಕ್ಷಿ.
